Dolina Kościeliska – przewodnik po najpiękniejszej dolinie Tatr

Dolina Kościeliska jest jednym z najpopularniejszych rejonów Tatr Polskich. To stały kierunek wycieczek oraz turystów indywidualnych odwiedzających Tatry. Obok Kasprowego Wierchu, Giewontu czy Morskiego Oka to najbardziej znane miejsce. Łatwy dojazd z Zakopanego dodatkowo zwiększa jej atrakcyjność. W okresie letnio-jesiennym (lipiec–wrzesień) w polskiej części Tatr Zachodnich przebywa łącznie ponad milion osób, z czego wiele odwiedza właśnie Dolinę Kościeliską.

System Doliny Kościeliskiej, składający się z dwóch kolejno ułożonych części: właściwej Doliny Kościeliskiej na północy oraz Doliny Pyszniańskiej na południu. Pod względem powierzchni niewiele ustępuje największej dolinie w polskiej części Tatr – Dolinie Chochołowskiej.

 

Kir – brama Doliny Kościeliskiej

Nie bez powodu Dolina Kościeliska kojarzona jest z Kirami. To jeden z przysiółków wsi Kościelisko, położony częściowo na terenie TPN, bezpośrednio u ujścia doliny, a swoimi ostatnimi zabudowaniami wręcz wchodzący w jej obszar.

W Kirach, obok tradycyjnych góralskich gospodarstw, znajdują się kaplica, kilka willi i domów wczasowych, punkty gastronomiczne, restauracje, stadion biathlonowy, liczne parkingi oraz przystanek autobusowy. Przebiega tędy szosa z Zakopanego do Witowa i Chochołowa. Dochodzi tu również Droga pod Reglami oraz zielony szlak turystyczny z Pasma Gubałowskiego, prowadzący dalej w kierunku ujścia Doliny Lejowej i na Siwą Polanę przy wylocie Doliny Chochołowskiej (jako zachodnie przedłużenie Drogi pod Reglami).

W głąb Doliny Kościeliskiej odchodzi szeroka droga, na dolnym odcinku dopuszczona dla ruchu bryczek konnych. Na uwagę zwraca zabytkowy bar Harnaś, położony nad potokiem przy wejściu do doliny. Dawniej znany jako restauracja i schronisko Słowińskiego.

  

Jarcowa Skała i historia Kir

Prawie dokładnie naprzeciwko Harnasia znajduje się opisywana w wielu przewodnikach Jarcowa Skała. To blok skalny zbudowany z trzeciorzędowych, eoceńskich wapieni numulitowych. Zawiera liczne, dobrze widoczne gołym okiem skorupki otwornic – numulitów. Najlepiej można je dostrzec na zwietrzałej powierzchni skały; przypominają ziarna jęczmienia, skąd pochodzi nazwa (w gwarze podhalańskiej jarzec oznacza jęczmień).

Nazwa Kir wywodzi się od słowa "kiera", które w gwarze góralskiej oznaczają zakręt. Dawniej był to teren pasterski należący do wsi Wróblówka. Właściwa Dolina Kościeliska ciągnie się od Kir aż po północny kraniec Małej Polany Ornaczańskiej. Jej dno, na całej długości równomiernie opadające ku północy, dzieli się na cztery odcinki o różnej długości, rozdzielone przez trzy skaliste przewężenia, tzw. Kościeliskie Bramy. Najniżej położona z nich czyli Niżnia Kościeliska Brama, zwana także Bramą Kantaka – znajduje się powyżej ostatnich zabudowaniach Kir (leśniczówka TPN) na wysokości ok. 935 m n.p.m.

We wschodniej ścianie tego przewężenia widać otwór płytkiej sztolni. Powstała ona w okresie międzywojennym, a po powodzi w 1954 r. była ponownie badana w związku z planami budowy zapory wodnej u wylotu Doliny Kościeliskiej powyżej Kir. Tama miała spiętrzyć wody Kościeliskiego Potoku i utworzyć niewielki zalew. Podobne prace badawcze prowadzili już wcześniej Niemcy podczas II wojny światowej. Ostatecznie zapory na szczęście nie zbudowano.

W 1887 r. Towarzystwo Tatrzańskie nadało Niżniej Kościeliskiej Bramie nazwę Brama Kantaka – ku czci Kazimierza Kantaka, wybitnego członka Towarzystwa. Na skale umieszczono metalową tablicę pamiątkową, którą można dostrzec ze szlaku.

 

Wyżnia Kira Miętusia

Tuż za Niżnią Kościeliską Bramą dno doliny rozszerza się w dużą, malowniczą łąkę – Wyżnią Kirę Miętusią (935–950 m n.p.m.). Wczesną wiosną porastają ją kwiaty kwitnących krokusów. Dawniej była to łąka kośna, lecz stojące tu niegdyś szopy na siano już nie istnieją. Obecnie znajduje się tu jedynie jeden szałas pasterski, wykorzystywany latem jako bacówka w ramach tzw. kulturowego wypasu owiec. Pasa się one się nie tylko na tej polanie, lecz także na pobliskich Starych Kościeliskach i Zahradziskach.

 

Szlaki w rejonie Wyżniej Kiry Miętusi

• Czarny i czerwony szlak: Ścieżka nad Reglami, prowadząca na Przysłop Miętusi i do Doliny Małej Łąki,
• Szlak na Ciemniak przez Twardy Upłaz.

Nieco dalej znajdują się Cudakowa Polana i kolejna duża polana – Stare Kościeliska.

 

Stare Kościeliska – historia i legenda

Stare Kościeliska były w XVIII wieku (i wcześniej) znaczącym ośrodkiem metalurgicznym, porównywalnym z zakopiańskimi Kuźnicami. Działała tu huta przerabiająca rudy miedzi i srebra wydobywane w głębi doliny, a później także rudy żelaza. Stały tu domki hutników, karczma i leśniczówka. W wapiennych Kościeliskich Kopkach po zachodniej stronie doliny eksploatowano kiedyś nawet 30% tutejszej rudy żelaza.

Cały ten ośrodek zaniknął po 1841 r., a jedyną pozostałością są niskie, podłużne wały – hałdy popiołów i odpadów hutniczych ciągnące się wzdłuż drogi. Z tamtego okresu pochodzi również rosnące przy drodze stare lipy, klony i daglezja oraz tzw. Zbójnicka Kapliczka.

Jest to niewielka, murowana kapliczka kryta gontem, z górniczym symbolem skrzyżowanych młotów umieszczonym na przepasce dachu. Wbrew nazwie nie ufundowali jej zbójnicy, lecz prawdopodobnie górnicy. Prawdopodobnie stoi w miejscu dawnego kościółka osady hutniczej, od którego wzięła nazwę zarówno polana Stare Kościeliska, jak i cała dolina.

Ćwierć wieku dłużej niż huta przetrwały wspomniana karczma i leśniczówka – bardzo popularne wśród ówczesnych turystów tatrzańskich. Nocowali tu m.in. Seweryn Goszczyński, Wincenty Pol, Jan Nepomucen Głowacki, Michał Bałucki, Deotyma oraz kuracjuszy próbujących leczyć gruźlicę żętycą.

Dolina Kościeliska uchodzi za jedną z najbardziej „niesamowitych” dolin w Tatrach. Według licznych opowieści można tu spotkać tajemnicze postacie pojawiające się i znikające bez śladu czy usłyszeć dziwne głosy. Szczególna, pełna grozy atmosfera panuje zwłaszcza w rejonie Starych Kościelisk – oczywiście poza sezonem i nie w pełnym świetle dnia. Wystarczy spróbować odbyć tu spacer późnym jesiennym popołudniem, by samotny turysta poczuł na sobie czyjś „niewidzialny” wzrok lub usłyszał odległe nawoływania.

Tuż przed Starymi Kościeliskami, na południowy zachód od drogi, odchodzi czarny szlak (zachodni odcinek Ścieżki nad Reglami). Prowadzi on przez Kominiarski Przysłop i Kominiarską Przełęcz do Doliny Chochołowskiej. Przy górnej granicy polany odgałęzia się ku wschodowi kolejna ścieżka, również oznaczona kolorem czarnym, prowadząca do wejścia Jaskini Mroźnej.

Jaskinia Mroźna i Lodowe Źródło

Jaskinia Mroźna jest jedną z sześciu jaskiń udostępnionych turystom w polskich Tatrach. Odkrył ją dopiero w 1934 r. Stefan Zwoliński. Po II wojnie światowej, w latach 50., udostępniono ją do zwiedzania ze względu na poziomy przebieg korytarzy i ciekawą szatę naciekową. Obecne wejście to sztucznie wykonany otwór – aby połączyć korytarze z powierzchnią, trzeba było przekopać około 8 metrów skały. Udostępniony odcinek liczy około 450 m. Zwiedzanie odbywa się w grupach z przewodnikiem lub indywidualnie. Obowiązuje opłata za wstęp, a latarka jest niezbędnym wyposażeniem turysty. Zimą jaskinia jest zamknięta.

Nieco dalej na prawo odchodzi niebieski szlak prowadzący na Polanę na Stołach. W górnej części Starych Kościelisk, po wschodniej stronie Kościeliskiego Potoku, znajduje się także wywierzysko znane jako Lodowe Źródło.

Lodowe Źródło leży około 50 m od mostku na drodze do Jaskini Mroźnej, poniżej drugiego od dołu zwężenia doliny — Pośredniej Kościeliskiej Bramy. Wywierzysko odprowadza wodę z masywu Czerwonych Wierchów. Średni wypływ wynosi około 600 l/s, choć podczas powodzi może przekraczać nawet 10 000 l/s.

Woda wypływająca z Wywierzyska Lodowego jest bardzo czysta, jednak ze względu na łatwy dostęp dla turystów jest stale narażona na zanieczyszczenie. W 1875 r. Towarzystwo Tatrzańskie zbudowało przy wywierzysku popularną altanę im. Seweryna Goszczyńskiego, chętnie odwiedzaną przez ówczesnych turystów. Altana przetrwała niemal 20 lat, a następnie została przeniesiona w pobliże Krzyża Pola na Starej Polanie. Dziś nie pozostał po niej żaden ślad. Niestety, podobny los spotkał w TPN w ostatnich latach XX wieku większość wiat, które dawniej dawały turystom schronienie przed deszczem.

Brama Kraszewskiego

Idąc dalej dnem Doliny Kościeliskiej, dociera się do kolejnego przewężenia. To pośrednia Kościeliska Brama, znana także jako Brama Kraszewskiego. Po wschodniej stronie ograniczają ją urwiska zwane Organami. Wyróżnia się tu skała Okręt, której pionowe, kilkudziesięciometrowe urwisko opada bezpośrednio do Kościeliskiego Potoku. Po zachodniej stronie bramy rozciągają się skalisto-lesiste zbocza masywu Stołów, z których ponad las wyłania się charakterystyczna skałka w kształcie sowy.

Nazwę Brama Kraszewskiego nadało bramie Towarzystwo Tatrzańskie w 1877 r., a dwa lata później wmurowano w skałę nad potokiem tablicę pamiątkową, upamiętniającą 50-lecie twórczości wybitnego pisarza Józefa Ignacego Kraszewskiego. Choć odwiedził Dolinę Kościeliską tylko raz (w 1866 r.), stał się jej wielkim miłośnikiem.

  

Pisana Polana i Pisana Skała

Tuż za Pośrednią Kościeliską Bramą dno doliny rozszerza się do rozległej – Pisanej Polany (ok. 1010–1100 m n.p.m.). Znajduje się tu parking dla dorożek konnych; wyżej mogą poruszać się tylko pojazdy upoważnione. Z polany roztaczają się widoki na Raptawicką Grań od południa, masyw Stołów od północnego zachodu oraz grzbiet z Saturnem i Ratuszem od południa.

Polana Pisana, według powszechnego mniemania, wzięła swoją nazwę od pobliskiej Pisanej Skały. To na niej już od początku XIX w. turyści pozostawiali swoje podpisy podczas zwiedzania Doliny Kościeliskiej.

  

Historia bufetu na Polanie Pisana

Polana Pisana była niegdyś ważnym centrum pasterskim, lecz żaden z dawnych szałasów nie przetrwał do dziś. W 1935 r. Stanisław Pitoń z Kościelisk postawił tu drewniany budynek bufetu przy drodze jezdnej. Na początku okupacji dzierżawili go Józef i Emilia Berestkowie, jedni z pierwszych działaczy konspiracyjnych (ZWZ) na Podtatrzu. Bufet stał się ważnym punktem dla kurierów tatrzańskich i przerzutów ludzi przez Tatry na Węgry.

W 1941 r. małżeństwo zostało aresztowane — Józef, były legionista, zginął w Oświęcimiu, a jego żona przetrwała wojnę. W styczniu 1945 r. Niemcy spalili budynek podczas bitwy z sowieckimi partyzantami z brygady kpt. „Potiomkina”. Po wojnie bufet został odbudowany i służył turystom przez wiele lat. W 1987 r. TPN pozwolił ekipie filmowej realizującej film „Trójkąt bermudzki” wysadzić go w powietrze zgodnie ze scenariuszem.

Tuż powyżej Polany Pisanej znajduje się ostatnie przewężenie Doliny Kościeliskiej od wylotu doliny — Wyżnia Kościeliska Brama, zwana również Raptawicką Bramą (ok. 1030 m n.p.m.).

Przed Pisną Skałą w lewo odchodzi żółty szlak prowadzący do Wąwozu Kraków. Ze skały wypływa strumień, będący ujściem Jaskini Wodnej pod Pisaną. Pojawia się ona w wielu góralskich legendach. Najbardziej znana opowiada o śpiących rycerzach Bolesława Śmiałego, którzy obudzą się, gdy Polska będzie ich potrzebować, oraz o kowalu Fakli wezwanym do podkucia koni rycerzy.

Inne legendy mówią o złotej kaczce znoszącej diamentowe jaja, ukrytych skarbach i boginkach strzegących jaskini. Nad otworem jaskini znajduje się mniej widoczna płaskorzeźba rycerza, wykuta w 1896 r. przez lwowskiego rzeźbiarza Juliusza Bełtowskiego.

Pisana Skała była pierwszą w Tatrach „księgą pamiątkową” .Pokrywały ją podpisy kolejnych pokoleń turystów, mimo że zwyczaj ten był krytykowany przez miłośników Tatr.

  

Jaskinia Mylna

Niemal naprzeciwko Pisanej Skały ze stoku schodzi czerwony szlak z otworu wyjściowego Jaskini Mylnej. Ścieżki do Jaskini Mylnej, Jaskini Raptawickiej i Jaskini Obłazkowej (czarne i czerwone znaki) odchodzą około 100 m dalej na południe od drogi w dolinie. Oprócz Jaskini Mroźnej, Smoczej Jamy w Wąwozie Kraków i Dziury w Dolinie ku Dziurze są to jedyne w Tatrach jaskinie dostępne do turystycznego zwiedzania.

Jaskinia Mylna to labirynt poziomych korytarzy powstałych w wyniku rozpuszczenia przez wodę szczelin między warstwami skalnymi. Oprócz głównego korytarza są tu dwa boczne szlaki. Zwiedzanie wymaga źródła światła, najlepiej nie korzystać przy tym z latarki w smartfonie.

  

Krzyż Pola

Nieco powyżej Wyżniej Kościeliskiej Bramy, ale jeszcze przed rozszerzeniem doliny, z prawej strony znajduje się Stara Polana (ok. 1080–1110 m n.p.m.) z Krzyżem Pola. Według legend, za panowania króla Zygmunta I Starego w tym miejscu stał młyn do oddzielania złota od piasku. Młynarz został zamordowany przez zbójników, a jego grób był czczony przez górali poprzez rzucanie gałęzi i coroczne podpalanie stosu podczas jesiennego spędu owiec.

Obecny żelazny Krzyż Pola, osadzony w kamiennym kole młyńskim, zastąpił wcześniejszy drewniany krzyż postawiony w 1852 r. przez uczestników studenckiej wycieczki zorganizowanej przez Wincentego Pola. Na krzyżu widnieje napis: „Nic nad Boga”, zaczerpnięty ze św. Pawła i cytowany przez W. Pola podczas słynnej wycieczki. Podczas wycieczki obecny był również znany góralski przewodnik – Maciej Sieczka.

Na południe od Starej Polany, niemal przy wylocie Doliny Tomanowej, znajduje się Smytnia Polana (ok. 1080–1130 m n.p.m.). Lekko pochylona, otoczona lasem, dawniej teren pasterski z szałasami i szopami, należąca do Hali Smytniej.

Mała Ornaczańska Polana i schronisko Ornak

Około 0,5 km dalej na południe leży Mała Ornaczańska Polana, przy której stoi Schronisko im. Walerego Goetla na Hali Ornak (ok. 1100 m n.p.m.). Drewniano-kamienne schronisko, znane turystom po prostu jako „Ornak”, zostało wybudowane w 1947 r. według projektu Anny Górskiej. Budynek nawiązuje do tradycji budownictwa góralskiego i stylu zakopiańskiego Witkiewicza. Schronisko początkowo nosiło imię Bronisława Czecha. W 1973 r. nadano mu nowego patrona – prof. Walerego Goetla, wybitnego taternika, geologa i działacza ochrony przyrody.

W ciągu dnia jadalnia schroniska bywa zatłoczona, ale wieczorem, po odejściu spacerowiczów, można poczuć jego wyjątkową atmosferę. Miejsce to jest punktem wypadowym na Czerwone Wierchy (zielony szlak na Ciemniak odchodzący nieco poniżej schroniska oraz czarno znakowana ścieżka do Smreczyńskiego Stawu) i do Doliny Chochołowskiej, a także na grań Ornaku przez Iwaniacką Przełęcz (żółty szlak). Kierownikiem schroniska przez pewien czas był Stanisław Marusarz, wybitny narciarz i kurier tatrzański.

Poznaj także inne długie doliny tatrzańskie →

Najczęściej zadawane pytania o Dolinę Kościeliską

Jak i skąd dojechać do Doliny Kościeliskiej ?

Najprościej dojechać do Doliny Kościeliskiej z Zakopanego lokalnym busem – w sezonie turystycznym kursują one bardzo często. W drogę powrotną można wyruszyć z Kir: busy stoją obok karczmy Harnaś, a niedaleko, za mostem, znajduje się również przystanek, na którym zatrzymują się kursowe busy. Do doliny można dojechać także własnym samochodem i zaparkować na jednym z licznych parkingów w Kirach.

Czy trzeba kupić bilet, żeby wejść do Doliny Kościeliskiej?

Tak, wejście na teren Tatrzańskiego Parku Narodowego jest płatne. Bilet można kupić w budce przed wejściem do doliny lub online, co pozwala uniknąć stania w kolejce.
Warto pamiętać, że dzieci i młodzież ucząca się mają 50% zniżki, a osoby posiadające Kartę Dużej Rodziny, po jej okazaniu –wchodzą bezpłatnie.

Ile czasu zajmuje spacer Doliną Kościeliską?

Przejście głównego szlaku do schroniska na Hali Ornak zajmuje około 1,5–2 godziny, natomiast powrót wymaga około 1,5 godziny. Oczywiście podany czas dotyczy tylko przejścia dnem doliny. Jeśli skorzystamy z dodatkowych atrakcji, takich jak jaskinie, przejście przez Wąwóz Kraków czy podejście na Smreczyński Staw, czas wędrówki może się znacznie wydłużyć. Długość szlaku od Kir do schroniska wynosi 5,4 km w jedną stronę i tyle samo z powrotem.

Jakie są trasy i szlaki w Dolinie Kościeliskiej?

Dnem doliny biegnie wygodna droga, którą prowadzi szlak zielony. Oprócz głównej trasy, w Dolinie Kościeliskiej znajdują się liczne boczne odgałęzienia, między innymi:

• Szlak czarny – Ścieżka nad Reglami, prowadząca przez Dolinę Miętusią na Przysłop Miętusi.
• Szlak czerwony – przez Adamicę na Czerwone Wierchy.
• Szlak czarny – na Przysłop Miętusi.
• Szlak czarny – do Jaskini Mroźnej.
• Szlak niebieski – na Halę Stoły.
• Szlak żółty – przez Wąwóz Kraków i Smoczą Jamę.
• Szlak czerwony – do jaskiń: Mylnej, Raptawickiej i Obłazkowej.
• Szlak zielony – przez Tomanową Dolinę do Chudej Przełączki.
• Szlak czarny – nad Smreczyńskim Stawem.

Jak widać, Dolina Kościeliska oferuje wiele możliwości przedłużenia wędrówki, zarówno wzdłuż głównego szlaku, jak i bocznymi trasami, np. Doliną Miętusią czy Tomanową.

Czy Dolina Kościeliska nadaje się dla rodzin i dzieci?

Tak, droga biegnąca jej dnem jest stosunkowo płaska i szeroka. Poradzą sobie tu nawet rodzice pchający wózki ze swoimi pociechami. Dlatego dolina świetnie nadaje się dla najmłodszych. Dzięki wielu atrakcjom dzieci nie powinny się tu nudzić – po drodze znajduje się wiele mostków i miejsc, gdzie można się zatrzymać i odpocząć. Dodatkową atrakcją są liczne jaskinie udostępnione turystycznie, do których warto zabrać odpowiednie oświetlenie.

Czy można wejść z psem do Doliny Kościeliskiej?

Nie, wchodzenie z psem na teren Tatrzańskiego Parku Narodowego jest zabronione. Nie wszystko jednak stracone – możliwość spaceru z psem istnieje w sąsiedniej Dolinie Chochołowskiej lub Drogą nad Reglami, która zaczyna się w Kirach.

Kiedy najlepiej odwiedzić Dolinę Kościeliską – latem czy zimą?

Dolina jest dostępna przez cały rok, dlatego nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie – każda pora roku ma swoje uroki.
W zimie dolina jest dostępna i bezpieczna na spacer. Latem natomiast mamy więcej czasu, dłużej jest jasno, a dodatkowo można zwiedzać jaskinie, np. Mroźną, która zimą jest zamknięta.

Czy w Dolinie Kościeliskiej są schroniska?

Tak, na skraju Małej Ornaczańskiej Polany znajduje się drewniane schronisko, popularnie nazywane Ornak. Jest otwarte przez cały rok – można w nim zjeść i napić się, a zimą dodatkowo ogrzać. Schronisko stanowi także świetną bazę wypadową na okoliczne szczyty.

Jakie są główne atrakcje w Dolinie Kościeliskiej?

• Jaskinie: Mroźna, Mylna, Obłazkowa, Raptawicka oraz Smocza.
• Wąwóz Kraków – klimatyczne miejsce, wyjątkowe w swoim rodzaju.
• Smreczyński Staw – malowniczy staw położony w dolinie.
• Owce – w okresie letnim można spotkać pasące się zwierzęta.
• Bacówka – miejsce, gdzie wyrabiane są sery z mleka owczego.

Czy Doliną Kościeliską można jeździć rowerem?

Nie, w Dolinę Kościeliską nie można wjechać rowerem. W polskich Tatrach trasy dostępne dla rowerzystów to m.in.: Droga pod Reglami, szlak od Brzezin do Murowańca, trasa z Kuźnic na Kalatówki oraz Dolina Chochołowska.

---

Autorka

Beata Jarząbek-Giewont

Pozytywnie zakręcona na punkcie Tatr góralka z Poronina. Zawodowa przewodniczka tatrzańska, zajmująca się na pełen etat oprowadzaniem po Tatrach. Prywatnie miłośniczka wycieczek skiturowych i rowerowych. Lubi także fotografować przyrodę tatrzańską - żadna kozica jej nie ucieknie!